| YouTube Channel

यनारण्यके]] (yanAraNyake]])

 
कृदन्तरूपमाला
Sanskrit
1 {@“रक्ष पालने”@} 2 रक्षकः-क्षिका, रक्षकः-क्षिका, रिरक्षिषकः-षिका, रारक्षकः-क्षिका
रक्षिता-त्री, रक्षयिता-त्री, रिरक्षिषिता-त्री, रारक्षिता-त्री
इत्यादीनि समस्तान्यपि रूपाणि भौवादिकतक्षतिवत् 3 ज्ञेयानि।
4 निरक्षी, 5 प्रतिहाररक्षी, 6 7 रक्ष्णः, 8 रक्षणः, 9 इत्यसुन्प्रत्यये रूपम्।
रक्ष एव राक्षसः।
प्रज्ञादि- त्वात् स्वार्थेऽण्प्रत्ययः।
अत्रेदमवधेयम्।
‘पाणिनीयधातुपाठसमीक्षा’ नामके नव्यग्रन्थे ऋग्वेदे 10 प्रयुक्तं ‘रक्षमाणाः’ इति पदमुपादाय ‘वेगवदुत्पतने 11 वृत्तिः।’ इत्युक्तम्।
तदनुसारेणात्र रक्षोराक्षस- शब्दयोरपि पालनार्थे वृत्तिर्न, अपि तु वेगवदुत्पतने वृत्तिरिति भाति।
शांखा- यनारण्यके 12 ‘रक्षते’ इति प्रयुक्तत्वात्, प्रकृतऋङ्मन्त्रेऽपि रक्षमाणाः इति शानजन्तत्वेन प्रयोगाच्च धातोरस्य क्वचित् वेदे उभयपदित्व- मपि भवतीति ज्ञायते।]] रक्षः-राक्षसः, 13 रक्षिता, 14 15 रट्-रक्षौ-रक्षः, गोरक्-गोरग्-गोरक्षौ-गौरक्षः
इतीमानि रूपाण्यस्माद् भवन्तीति विशेषः।
प्रासङ्गिक्यः
01
=>
 (१३५९)
02
=>
 (१-भ्वादिः-६५८। सक। सेट्। पर।)
03
=>
 (६९१)
04
=>
 [[२। ‘रक्षश्रुवसवपशां नौ’ (ग। सू। ३-१-१३४) इति ग्रह्यादिषु वचनात् कर्तरि निपूर्वका- दस्माण्णिनिः।]]
05
=>
 [[३। प्रतिहारं = गृहाङ्कणदेशविशेषं रक्षतीति प्रतिहाररक्षी। ‘कर्मण्यण्’ (३-२-१) इत्यण्प्रत्यये स्त्रियाम् अणन्तलक्षणे ङीपि रूपमेवम्।]]
06
=>
 [[B। ‘ततो नृपाणां श्रुतवंशवृत्ता पुंवत्प्रगल्भा प्रतिहाररक्षी।’ रघु। ६। २०।]]
07
=>
 [[४। ‘यजयाचयतविच्छप्रच्छरक्षो नङ्’ (३-३-९०) इति भावे नङ्प्रत्ययः। ‘नेड् वशि कृति’ (७-२-८) इतीण्निषेधः।]]
08
=>
 [[C। ‘रक्ष्णं करोषि कस्मात् त्वं यत्नेनाख्यायतां शुभे।’ भ। का। ७। ६६।]]
09
=>
 [[५। ‘असुन्’ [द। उ। ९-४९]
10
=>
 (१०-६८-१)
11
=>
 (धातोः)
12
=>
 (७-२०)
13
=>
 [[६। ताच्छील्ये ‘तृन्’ (३-२-१३५) इति तृन्।]]
14
=>
 [पृष्ठम्१०९०+ २६]
15
=>
 [[१। शुद्धाद्धातोः क्विपि संयोगादिलोपे रूपमेवम्। ण्यन्तात् क्विपि तु संयोगान्तलोपे गोरक् इति रूपमिति विशेषः।]]